BES'ten ayrılınca eline ne geçer?
Bireysel emeklilik hesabınız iki ayrı bölümden oluşur. Katılımcı hesabında ödediğiniz katkı payları ve onların getirisi, devlet katkısı hesabında ise devletin yatırdığı katkı ve getirisi izlenir. Sistemden ayrıldığınızda katılımcı hesabının tamamı size ödenir. Devlet katkısı hesabından ise yalnızca hak ettiğiniz oran kadarını alırsınız; kalanı genel bütçeye gelir kaydedilir. Ödemenin içindeki getiriden (irat) stopaj kesilir ve elinize net tutar geçer.
Hesaplayıcı bu üç adımı sizin girdiğiniz bakiyelerle yapar: giriş ve ayrılış ayından sistemde geçen süreyi, yaşınızla birlikte emeklilik hakkını ve hak ediş oranını belirler, ardından iradı ve stopajı hesaplar. Bakiyeleri emeklilik şirketinizin uygulamasından veya hesap ekstrenizden alabilirsiniz; katılımcı hesabı ile devlet katkısı hesabı ayrı gösterilir.
İrat = (kendi birikiminiz + hak edilen devlet katkısı) − ödenen katkı payları − devlet katkısı anaparasının hak edilen kısmı
Net tutar = kendi birikiminiz + hak edilen devlet katkısı − irat × stopaj oranı
Hak ediş: devlet katkısının ne kadarı sizin?
4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu'nun ek 1. maddesine göre devlet katkısı hesabındaki tutara (getirisiyle birlikte) sistemde kalma sürenize göre hak kazanırsınız. Süre, emeklilik sözleşmesine göre sayılır.
| Sistemde geçen süre | Hak edilen oran |
|---|---|
| 3 yıldan az | %0 |
| En az 3 yıl | %15 |
| En az 6 yıl | %35 |
| En az 10 yıl | %60 |
| Emeklilik hakkı, vefat veya maluliyet | %100 |
Emeklilik hakkı için iki koşul birlikte aranır: sisteme giriş tarihinden itibaren en az 10 yıl sistemde bulunmak ve 56 yaşını tamamlamak (Kanun m. 6). Örneğin 30 yaşında girip 40 yaşında ayrılan biri on yılı doldurmuştur ama emeklilik hakkı yoktur; devlet katkısının %60'ını alır. Aynı kişi 56 yaşından sonra ayrılırsa tamamını alır.
Devlet katkısı 1 Ocak 2013'te başladığı için hak ediş süresi bu tarihten itibaren sayılır. 1 Ocak 2013'ten önce sisteme girmiş ve 1 Ocak 2016'da sözleşmesi yürürlükte olan katılımcılar için, o tarihte sistemde geçirilen süreye göre hak ediş süresine bir defaya mahsus bir ila üç yıl eklenmiştir (Devlet Katkısı Yönetmeliği geçici madde 1). Hesaplayıcı bu eki hesaba katmaz ve sonuçta bunu belirtir; sözleşmeniz 2013'ten eskiyse gerçek oranınızı şirketinizden doğrulayın.
Stopaj: hangi oran, hangi tutara?
BES'ten yapılan ödemede vergi, ödemenin tamamından değil yalnızca içindeki getiriden kesilir. Gelir Vergisi Kanunu'nun 75. maddesine göre irat; hak kazanılan devlet katkısı ve getirileri dahil ödenen birikimden, ödediğiniz katkı payları ve devlet katkısının hak edilen kısmı düşülerek bulunur. Yani hak ettiğiniz devlet katkısının kendisi vergilenmez, yalnızca getirisi iradın içindedir.
Oranlar GVK m. 94/1-16 uyarınca 2012/3571 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 29 Ağustos 2012 tarihinden geçerli olmak üzere belirlenmiştir:
- On yıldan az süreyle katkı payı ödeyerek ayrılanlar: %15
- On yıl katkı payı ödemiş olmakla birlikte emeklilik hakkı kazanmadan ayrılanlar: %10
- Emeklilik hakkı kazananlar ile vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlar: %5
Fonlarınız zarar ettiyse irat sıfır veya negatiftir ve stopaj kesilmez. Emeklilik hakkı kazanıp birikimini sigorta süresi en az on yıl veya ömür boyu olan tek primli yıllık gelir sigortasına yatıranların, bu sigortaya yatırdıkları kısma isabet eden irat gelir vergisinden müstesnadır (GVK m. 22/2); hesaplayıcı bu istisnayı uygulamaz.
Örnek: aynı birikimle farklı ayrılış zamanları
Varsayımsal bir hesap düşünelim: toplam ₺150.000,00 katkı payı ödenmiş, kendi birikiminiz ₺230.000,00, devlet katkısı hesabınız ₺45.000,00 ve bunun ₺30.000,00 tutarındaki kısmı yatırılan devlet katkısı (anapara). Bakiyeler aynı kalsaydı, ayrılış zamanına göre elinize geçecek tutar şöyle değişirdi:
| Süre veya çıkış türü | Hak ediş | Hak edilen devlet katkısı | İrat | Stopaj | Net tutar |
|---|---|---|---|---|---|
| 3 yıldan az | %0 | ₺0,00 | ₺80.000,00 | ₺12.000,00 (%15) | ₺218.000,00 |
| 3 yıldan 6 yıla kadar | %15 | ₺6.750,00 | ₺82.250,00 | ₺12.337,50 (%15) | ₺224.412,50 |
| 6 yıldan 10 yıla kadar | %35 | ₺15.750,00 | ₺85.250,00 | ₺12.787,50 (%15) | ₺232.962,50 |
| 10 yıl ve üzeri, emeklilik hakkı olmadan | %60 | ₺27.000,00 | ₺89.000,00 | ₺8.900,00 (%10) | ₺248.100,00 |
| Emeklilik, vefat veya maluliyet | %100 | ₺45.000,00 | ₺95.000,00 | ₺4.750,00 (%5) | ₺270.250,00 |
Örneğin beş yıl sonra ayrılırsanız devlet katkısı hesabının %15'i olan ₺6.750,00 sizin olur, ₺38.250,00 iade edilir. İrat ₺82.250,00, stopaj ₺12.337,50 olur ve elinize net ₺224.412,50 geçer. Tablodaki sıçramalar, hak ediş oranının ve stopaj diliminin değiştiği eşiklere denk gelir; eşiğe birkaç ay kala ayrılmak, aynı birikimden belirgin şekilde daha az almak demektir.
Otomatik katılım (OKS) için bilmeniz gerekenler
Otomatik katılım, işvereniniz aracılığıyla dahil edildiğiniz bireysel emeklilik planıdır ve 4632 sayılı Kanun'un ek 2. maddesiyle düzenlenir:
- Kimler dahil edilir? Kırk beş yaşını doldurmamış Türk vatandaşları ile 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındaki kişilerden 5510 sayılı Kanun'un 4/1-(a) veya (c) bendine göre çalışmaya başlayanlar. Kırk beş yaşını doldurmuş çalışanlar talep ederse dahil edilebilir; plana dahil edilecek işyerlerini ve çalışanları Cumhurbaşkanı belirler.
- Katkı payı: Kanuna göre prime esas kazancınız üzerinden %3 oranında hesaplanır (4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ek madde 2, 01.01.2017 tarihinden itibaren); Cumhurbaşkanı bu oranı değiştirmeye yetkilidir. Bu tutar sizin katkı payınızdır; işveren ücretinizden keserek en geç ödeme gününü izleyen iş günü şirkete aktarır. Daha yüksek bir kesinti isteyebilirsiniz.
- Cayma: Plana dahil olduğunuzun size bildirildiği tarihten itibaren iki ay içinde cayabilirsiniz. Cayarsanız ödenen katkı payları, varsa getirileriyle birlikte on iş günü içinde iade edilir; bu durumda hak ediş ve stopaj hesabı gerekmez.
- Devlet katkısı: Otomatik katılımda ödenen katkı paylarına da devlet katkısı yatırılır. Cayma hakkını kullanmayan çalışana, devlet katkısı hak etme ve ödeme koşullarına bağlı olarak bir defaya mahsus ilave devlet katkısı sağlanır. Kanunda 1.000 TL olan bu tutar, 10811 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı m. 2/2 (RG 07.01.2026, 33130) ile 01.01.2026 tarihinden geçerli olmak üzere 500 TL olarak belirlenmiştir.
- Kesinti: Otomatik katılım planlarında fon işletim gideri kesintisi dışında başka bir kesinti yapılamaz.
Cayma süresi geçtikten sonra otomatik katılım sözleşmesinden ayrılırsanız, yukarıdaki hak ediş ve stopaj kuralları bu sözleşme için de uygulanır; hesaplayıcıyı aynı şekilde kullanabilirsiniz.
Nelere dikkat edilmeli?
- Gün girilmediği için hesaplayıcı yalnızca kesin tamamlanmış ayları sayar; ayrılış ayını süreye katmaz. Bir eşiğe (3, 6 veya 10 yıl) sözleşmenizin başlangıç gününün yıl dönümünde ulaşılır: eşiğin dolduğu ayda hesaplayıcı alt oranı gösterir, o ay başlangıç gününde veya sonrasında ayrılırsanız üst oran uygulanır.
- Stopaj dilimi katkı payı ödenen süreye bağlıdır; ödemeye ara verdiyseniz şirketiniz farklı bir dilim uygulayabilir.
- Ertelenmiş giriş aidatı ve ayrılışta yapılabilecek diğer kesintiler hesaba katılmaz. Kesin tutarı emeklilik şirketiniz hesaplar.
- Birden fazla sözleşmeniz varsa her birini ayrı hesaplayın; giriş tarihi ve bakiyeler sözleşmeye göre farklıdır.
- Gelecekteki birikimi tahmin etmek için BES hesaplama, yıllık devlet katkısı ve limit için BES devlet katkısı hesaplama sayfasını kullanabilirsiniz.
- Bu sayfa yatırım, vergi veya sigorta danışmanlığı değildir.
Kaynaklar: 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu m. 6, ek m. 1 ve ek m. 2; 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 22, 75 ve 94; 2012/3571 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (Resmî Gazete 06.09.2012, 28403); Bireysel Emeklilik Sisteminde Devlet Katkısı Hakkında Yönetmelik geçici m. 1.
